Tegen beter weten in

Mensen zijn ongeneeslijk irrationeel. Iedereen weet bijvoorbeeld wat de gezondheidsrisico's van roken zijn. Toch wordt er nog steeds flink gerookt. En ook de verstandige niet-rokers zullen zonder moeite talloze gevallen kunnen bedenken waarin zij zelf dingen hebben gedaan of nagelaten terwijl ze wisten dat zij die beter niet of wel hadden kunnen doen.

We moeten echter niet te snel zijn met het afschrijven van de mens als rationeel wezen. Want wat is eigenlijk rationeel? De term suggereert dat iemand weloverwogen, correct redenerend, datgene doet wat de beste kans geeft op een zo goed mogelijk resultaat. Maar wat is een zo goed mogelijk resultaat? Is de roker iemand die irrationeel is, of iemand voor wie het genot uit een sigaret opweegt tegen de kans op een hartkwaal of longkanker?

Op dit soort vragen zijn antwoorden geformuleerd: normen voor rationaliteit. Het gaat veelal om wiskundige formules, die op tal van manieren worden toegepast bij het nemen van beslissingen, bijvoorbeeld op economisch gebied. Economen gebruiken de formules niet alleen om aan te geven wat mensen het beste kunnen doen, maar gaan er vaak van uit dat iedereen ook volgens die formules handelt. Psychologen hebben het menselijk redeneren, het schatten van kansen en risico's en het nemen van beslissingen uitgebreid onderzocht. Zij constateren dat wat mensen doen op tal van manieren afwijkt van wat volgens de theorie 'rationeel' is. Maar als mensen echt irrationeel zijn, hoe zouden zij dan kunnen constateren dat anderen (of zijzelf!) irrationeel zijn?